Diverse deathscapes
Insights from two Late Eneolithic Złota culture burials in Southern Poland
DOI:
https://doi.org/10.35686/AR.2025.294Keywords:
Neolithic, Eneolithic, Złota culture, burial, funeral rite, human skeletal remains, Sandomierz UplandAbstract
Late Eneolithic funerary practices in southern Poland reveal a complex interplay of tradition, adaptation, and local expression. The Złota culture (c. 2900–2300 BCE) exemplifies this variability, as shown by two burials (graves 23 and 25) discovered in 2012 at site 6 in Złota. Grave 23 was a deep circular pit originally used for storage and later adapted for funerary purposes. Its base was paved with sandstone slabs and stones, and the lower walls were reddened by fire. The grave contained a mature male laid on his left side in a flexed position with two ceramic vessels. Grave 25 was a trapezoidal pit, probably a niche grave, with a flat bottom partly covered by small stone slabs, containing a disturbed skeleton of an adult female missing the skull and much of the upper body. Despite disturbance, its construction reflects careful planning and symbolic arrangement. Both graves, though modest in inventory, demonstrate purposeful ritual behaviour. The coexistence of reused domestic features and newly built graves illustrates the flexibility of mortuary customs within the Złota culture. Comparison with the Globular Amphora and Corded Ware cultures highlights shared concepts and local distinctions, illuminating the social meaning and regional dynamics of Eneolithic funerary traditions.
Downloads
References
Aufderheide, A. C. – Rodriguez-Martin, C. – Langsjoen, O. 1998: The Cambridge Encyclopedia of Human Paleopathology. Cambridge: Cambridge University Press.
Bajka, M. – Florek, M. 2013: Badania archeologiczne w Złotej koło Sandomierza w roku 2013. Zeszyty Sandomierskie 35, 69–71.
Bajka, M. – Florek, M. 2020: Złota culture grave from Kleczanów, Sandomierz district, Świętokrzyskie Voivodeship. Sprawozdania Archeologiczne 72, 285–306. DOI: https://doi.org/10.23858/SA/72.2020.2.1846
Bajka, M. – Florek, M. – Kozak-Zychman, W. – Makowiecki, D. – Szmyt, M. – Trzaska, A. 2018: Grób ludności kultury złockiej z Sandomierza, stan. 1 (Mały Rynek), woj. świętokrzyskie. Fontes Archaeologici Posnanienses 52, 137–172.
Bajka, M. – Sieradzka, E. 2019: The Złota culture grave from Święcica, site 30, Sandomierz district. Sprawozdania Archeologiczne 71, 243–272. DOI: https://doi.org/10.23858/SA71.2019.010
Balcer, B. 1983: Wytwórczość narzędzi krzemiennych w neolicie ziem Polski. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Bargieł, B. 1991: Badania nad I okresem epoki brązu na Lubelszczyźnie. In: J. Gurba (ed.), Schyłek neolitu i wczesna epoka brązu w Polsce środkowowschodniej. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 103–134.
Bargieł, B. – Florek, M. 1990: Grób kultury złockiej w Starym Garbowie na stan. 3, woj. Tarnobrzeg. Sprawozdania Archeologiczne 41, 77–83.
Bronk Ramsey, C. 2021: OxCal v4.4, Computer program. Oxford Radiocarbon Accelerator Unit. https://c14.arch.ox.ac.uk/oxcal.html
Buikstra, J. E. – Ubelaker, D. H. 1994: Standards for Data Collection from Human Skeletal Remains. Arkansas Archeological Survey Research Series 44. Fayetteville: Arkansas Archeological Survey.
Buko, A. 1983: Sandomierski „kopiec” Salve Regina w świetle wyników ostatnich badań. Archeologia Polski 28, 137–165.
Buko, A. 1993: Wzgórze Salve Regina. In: S. Tabaczyński (ed.), Sandomierz, badania 1969–1973. Warszawa: Instytut Archeologii i Etnologii PAN, 311–318.
Cunningham, C. – Scheuer, L. – Black, S. 2016: Developmental Juvenile Osteology. New York: Academic Press. DOI: https://doi.org/10.1016/B978-0-12-382106-5.00003-7
D’Ortenzio, L. – Brickley, M. – Schwarcz, H. – Prowse, T. 2015: You are not what you eat during physiological stress: Isotopic evaluation of human hair. American Journal of Physical Anthropology 157, 374–388. DOI: https://doi.org/10.1002/ajpa.22722
Dumoulin, J. – Messager, C. – Valladas, H. – Beck, L. – Caffy, I. – Delqué-Količ, E. – Moreau, C. – Lebon, M. 2017: Comparison of two bone-preparation methods for radiocarbon dating: modified Longin and Ninhydrin. Radiocarbon 59, 1835–1844. DOI: https://doi.org/10.1017/RDC.2017.132
Florek, M. 2005: Przeżytki zwyczajów i obrzędów pogańskich w okolicach Sandomierza. Z Otchłani Wieków 60, 1–4.
Florek, M. 2006a: Cmentarzyska z grobami ‘niemegalitycznymi’ i pochówki w jamach gospodarczych w obrębie osad w grupie południowo-wschodniej kultury pucharów (na zachód od Wisły). In: J. Libera – K. Tunia (eds.), Idea megalityczna w obrządku pogrzebowym kultury pucharów lejkowatych. Lublin – Kraków: Instytut Archeologii i Etnologii PAN, 407–422.
Florek, M. 2006b: Pochówek w jamie gospodarczej z osady ludności kultury pucharów lejkowatych w Gorzyczanach, pow. sandomierski, stanowisko 7. Archeologia Polski Środkowowschodniej 8, 15–21.
Florek, M. 2012: Badania archeologiczne w Złotej koło Sandomierza w latach 2002–2004 i 2012. Zeszyty Sandomierskie 33, 66–69.
Florek, M. – Witkowska, B. 2021: Absolute chronology of settlement remains of the Globular Amphora culture in the Sandomierz Upland (Site Gałkowice-Ocin, Mierzanowice, Złota–Nad Wawrem). Baltic-Pontic Studies 25, 159–188. DOI: https://doi.org/10.14746/bps.2021.25.5
Florek, M. – Zakościelna, A. 2005a: Cmentarzysko ze schyłku neolitu i początków epoki brązu w Wilczycach, pow. Sandomierz. Archeologia Polski Środkowowschodniej 7, 42–54.
Florek, M. – Zakościelna, A. 2005b: W Złotej ‘na żabę’. Niezwykły pochówek z początków epoki brązu ze Złotej k. Sandomierza Z Otchłani Wieków 60, 65–70.
Florek, M. – Zakościelna, A. 2006: Wyniki badań ratowniczych na stanowisku 6 w Złotej, pow. sandomierski, w latach 2002–2004. Archeologia Polski Środkowowschodniej 8, 41–56.
Furmanek, M. (ed.) 2019: Pierwsi rolnicy i hodowcy na Śląsku. Dialog interdyscyplinarny. Wrocław: Uniwersytet Wrocławski Instytut Archeologii.
Grześkowiak, M. – Furmanek, M. – Abłamowicz, R. – Dreczko, E. – Mozgała, M. 2016: Izotopy i kości. Perspektywy badań neolitycznych materiałów faunistycznych na Śląsku. Śląskie Sprawozdania Archeologiczne 58, 39–58.
Hałuszko, A. 2019: Kondycja biologiczna populacji pierwszych rolników i hodowców na Śląsku. In: M. Furmanek (ed.), Pierwsi rolnicy i hodowcy na Śląsku. Dialog interdyscyplinarny. Wrocław: Uniwersytet Wrocławski Instytut Archeologii, 257–288.
Hałuszko, A. – Pawełczyk, S. – Pawełczyk, F. – Piotrowska, N. 2022: Analizy stosunków stabilnych izotopów węgla (δ13C) i azotu (δ15N) pochodzących z niespalonych szczątków ludzkich ze Świbia. In: M. Michnik – K. Dzięgielewski (eds.), Cmentarzysko z wczesnej epoki żelaza w Świbiu na Górnym Śląsku. Gliwice: Muzeum w Gliwicach, Wydawnictwo Profil-Archeo, 173–179. DOI: https://doi.org/10.33547/Swibie2022.2.9
Hunger, H. – Rother, P. 1978: Altersbestimmung am Skelett. In: H. Hunger – D. Leopold (eds.), Identifikation. Berlin – Heidelberg – New York: Springer-Verlag, 162–183. DOI: https://doi.org/10.1007/978-3-642-66994-1_10
Jarosz, P. – Mazurek, M. – Szczepanek, A. 2018: Dobkowice, stanowiska 37 i 39, woj. Podkarpackie. Via Archaelogia Ressoviensia 14. Rzeszów: Fundacja Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego.
Knüsel, C. J. – Robb, J. 2016: Funerary taphonomy: An overview of goals and methods. Journal of Archaeological Science: Reports 10, 655–673. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jasrep.2016.05.031
Krzak, Z. 1961: Materialy do znajomości kultury zlockiej. Wrocław – Warszawa – Kraków: Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.
Krzak, Z. 1968: Wstęp do chronologii kultury złockiej. Światowit 29, 95–117.
Krzak, Z. 1976: The Złota culture. Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo PAN.
Longin, R. 1971: New method of collagen extraction for radiocarbon dating. Nature 230, 241–242. DOI: https://doi.org/10.1038/230241a0
Lovejoy, C. O. 1985: Dental wear in the Libben population: Its functional pattern and role in the determination of adult skeletal age at death. American Journal of Physical Anthropology 68, 47–56. DOI: https://doi.org/10.1002/ajpa.1330680105
Lovejoy, C. O. – Meindl, R. S. – Pryzbeck, T. R. – Mensforth, R. P. 1985: Chronological metamorphosis of the auricular surface of the ilium: a new method for the determination of adult skeletal age at death. American Journal of Physical Anthropology 68, 15–28. DOI: https://doi.org/10.1002/ajpa.1330680103
Machnik, J. 1979: Krąg kulturowy ceramiki sznurowej. In: Z. Hensel – T. Wiślański (eds.), Prahistoria ziem polskich. Neolit. Wrocław – Warszawa – Kraków: Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 337–411.
Mączyński, P. 2018: Uwagi o sposobach wykorzystania wytworów krzemiennych o pradziejowej metryce na przykładzie materiałów ze stanowiska Puławy – Włostowice. In: B. Niezabitowska-Wiśniewska (ed.), Puławy-Włostowice. Wielokulturowe stanowisko z zachodniej Lubelszczyzny. Lublin: Instytut Archeologii UMCS w Lublinie, 343–356.
Malinowski, A. – Bożiłow, W. 1997: Podstawy antropometrii: metody, techniki, normy. Warszawa – Łódź: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Martin, R. – Knussmann, R. 1988: Anthropologie. Handbuch der vergleichenden. Biologie des Menschen. Stuttgart – New York: Gustav Fischer Verlag.
Martini, M. – Klausing, A. – Lüchters, G. – Heim, N. – Messing-Jünger, M. 2018: Head circumference – a useful single parameter for skull volume development in cranial growth analysis? Head & Face Medicine 14, 3. DOI: https://doi.org/10.1186/s13005-017-0159-8
Mnich, B. – Mueller-Bieniek, A. – Nowak, M. – Wilczyński, J. – Pospuła, S. – Szostek, K. 2020: Terrestrial diet in prehistoric human groups from southern Poland based on human, faunal and botanical stable isotope evidence. Journal of Archaeological Science: Reports 32, 102382. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jasrep.2020.102382
Niezabitowska-Wiśniewska, P. – Wiśniewski, T. 2018: Osadnictwo ludności kultur amfor kulistych i ceramiki sznurowej. In: B. Niezabitowska-Wiśniewska (ed.), Puławy-Włostowice. Wielokulturowe stanowisko z zachodniej Lubelszczyzny. Lublin: Instytut Archeologii UMCS w Lublinie, 264–282.
Pasterkiewicz, W. 2017: Wyniki badań archeologicznych na cmentarzysku z późnego neolitu w Sadowiu koło Opatowa. Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego 38, 281–289. DOI: https://doi.org/10.15584/misroa.2017.38.14
Pasterkiewicz, W. 2021: Sepulchral complexes of human burials and animal deposits, site 23, Sadowie, Opatów Distrct. Study of selected examples. Baltic-Pontic Studies 25, 79–116. DOI: https://doi.org/10.14746/bps.2021.25.3
Pasterkiewicz, W. – Szczepanek, A. – Belka, Z. – Dopieralska, J. – Juras, A. – Chyleński, M. – Piniewska-Róg, D. – Moskała, A. – Skrzat, J. – Jarosz, P. 2025: Bioarchaeological insights into Late Eneolithic violence: Analysing a grave from the Sadowie cemetery, Poland. Journal of Archaeological Science 177, 106185. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jas.2025.106185
Pearson, K. 1899: IV. Mathematical contributions to the theory of evolution.—V. On the reconstruction of the stature of prehistoric races. Philosophical Transactions of the Royal Society of London, Series A 192, 169–244. DOI: https://doi.org/10.1098/rsta.1899.0004
Piotrowska, N. – Goslar, T. 2002: Preparation of bone samples in the Gliwice radiocarbon laboratory for AMS radiocarbon dating. Isotopes in Environmental and Health Studies 38, 267–275. DOI: https://doi.org/10.1080/10256010208033272
Pospieszny, Ł. – Makarowicz, P. – Lewis, J. – Górski, J. – Taras, H. et al. 2021: Isotopic evidence of millet consumption in the Middle Bronze Age of East-Central Europe. Journal of Archaeological Science 126, 105292. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jas.2020.105292
Przybyła, M. M. – Szczepanek, A. – Włodarczak, P. (eds.) 2013: Koszyce, stanowisko 3. Przemoc i rytuał u schyłku neolitu. Ocalone Dziedzictwo Archeologiczne 4. Kraków – Pękowice: Profil-Archeo – SAT ‘Stater’.
Rajpold, W. 2025: Materiały kultury złockiej ze zbiorów Muzeum Zamkowego w Sandomierzu. Pękowice – Sandomierz: Profil-Archeo.
Reimer, P. J. – Austin, W. E. N. – Bard, E. – Bayliss, A. – Blackwell, P. G. et al. 2020: The IntCal20 Northern Hemisphere Radiocarbon Age Calibration Curve (0–55 cal kBP). Radiocarbon 62, 725–757. DOI: https://doi.org/10.1017/RDC.2020.41
Reitsema, L. – Kozłowski, T. 2010: Wstępne sprawozdanie z analiz izotopowych szczątków ludzkich i zwierzęcych. In: W. Chudziak (ed.), Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe w Kałdusie (stanowisko 4). Mons Sancti Laurentii 5. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 135–138.
Ruff, C. B. – Holt, B. M. – Niskanen, M. – Sladék, V. – Berner, M. et al. 2012: Stature and body mass estimation from skeletal remains in the European Holocene. American Journal of Physical Anthropology 148, 601–617. DOI: https://doi.org/10.1002/ajpa.22087
Schroeder, H. – Margaryan, A. – Szmyt, M. – Theulot, B. – Włodarczak, P. et al. 2019: Unraveling ancestry, kinship, and violence in a Late Neolithic mass grave. Proceedings of the National Academy of Sciences 116, 10705–10710. DOI: https://doi.org/10.1073/pnas.1820210116
Ścibior, J. 1993: Badania na wzgórzu Salve Regina w 1988 roku. In: S. Tabaczyński (ed.), Sandomierz, badania 1969–1973. Warszawa: Instytut Archeologii i Etnologii PAN, 318–332.
Szczepanek, A. – Jarosz, P. 2022: Rekonstrukcja diety ludności schyłkowego eneolitu z południowo-wschodniej Polski w oparciu o analizy stabilnych izotopów węgla i azotu. In: A. Szczepanek – P. Jarosz – J. Libera – P. Włodarczak (eds.), Społeczności schyłkowego eneolitu w południowo-wschodniej Polsce w świetle badań archeologicznych i analiz interdyscyplinarnych. Pękowice – Kraków: IAiE PAN – Profil-Archeo, 263–281.
Todd, T. W. 1921: Age changes in the pubic bone. American Journal of Physical Anthropology 4, 1–70. DOI: https://doi.org/10.1002/ajpa.1330040102
Tykot, R. H. 2004: Stable isotopes and diet: you are what you eat. In: M. Martini – M. Milazzo – M. Piacentini (eds.), Physics Methods in Archaeometry. IOS Press, 433–444.
Ubelaker, D. H. 1978: Human Skeletal Remains. Excavation, Analysis, Interpretation. Chicago: Aldine Publishing Company.
White, T. D. – Black, M. T. – Folkens, P. A. 2012: Human Osteology. Third Edition. San Diego: Elsevier.
Wilk, S. 2013: A Złota culture cemetery at Książnice site 2, Świętokrzyskie Province. Sprawozdania Archeologiczne 65, 311–362.
Witkowska, B. 2014: Kultura złocka: taksonomia, osadnictwo i chronologia. Cracow: Jagiellonian University. Unpublished PhD thesis.
Witkowska, B. – Przybyła, M. M. – Podsiadło, M. – Szczepanek, A. – Włodarczak, P. 2021: Absolute chronology of the Globular Amphora funeral complex at Malice, Sandomierz Upland. Baltic-Pontic Studies 25, 49–78. DOI: https://doi.org/10.14746/bps.2021.25.2
Witkowska, B. – Włodarczak, P. 2021: Relationships between Globular Amphora and Corded Ware occupation phases in Złota-Nad Wawrem site, Sandomierz Upland. Chronometric and stratigraphic evidence. Baltic-Pontic Studies 25, 117–158. DOI: https://doi.org/10.14746/bps.2021.25.4
Włodarczak, P. 2006: Kultura ceramiki sznurowej na Wyżynie Małopolskiej. Kraków: Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk.
Włodarczak, P. 2008: Kultura złocka i problem genezy kultury ceramiki sznurowej w Małopolsce. In: J. Bednarczyk – J. Czebreszuk – P. Makarowicz – M. Szmyt (eds.), Na pograniczu światów: Studia z pradziejów międzymorza bałtycko-pontyjskiego. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 555–576.
Włodarczak, P. 2013: Projekt badań chronologii absolutnej eneolitu i początków epoki brązu w Małopolsce. In: I. C. Soják (ed.), Otázky neolitu a eneolitu našich krajín – 2010. Archaeologica Slovaca Monographiae 15. Nitra: Archeologický ústav SAV, 373–387.
Włodarczak, P 2016: Dwa rytuały, dwie społeczności, dwie epoki, dwa światy? Obrządek pogrzebowy w późnym- i schyłkowym neolicie na Wyżynie Lubelskiej. In: P. Jarosz – J. Libera – P. Włodarczak (eds.), Schyłek neolitu na Wyżynie Lubelskiej. Kraków: Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, 549–561.
Włodarczak, P 2017: Battle-axes and beakers. The Final Eneolithic societies. In: P. Włodarczak (ed.), The Past Societies. Polish lands from the first evidence of human presence the early Middle Ages: 5000–2000 BC. Warszawa: Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, 275–329.
Włodarczak, P 2019: Grób z Wilczyc na tle środkowoeuropejskich odmienności i reguła w obrzędzie pogrzebowym małopolskiej kultury ceramiki sznurowej. In: P. Włodarczak (ed.), Wilczyce, stanowisko 10. Norma i precedens w rytuale pogrzebowym małopolskiej kultury ceramiki sznurowej. Kraków – Niepołomice – Pękowice: ProfilArcheo, 169–209. DOI: https://doi.org/10.33547/ODA-SAH.09.Wil
Włodarczak, P. – Przybyła, M. 2013: Groby z Koszyc na tle innych późno- i schyłkowo- neolitycznych znalezisk środkowoeuropejskich. In: M. M. Przybyła – A. Szczepanek – P. Włodarczak (eds.), Koszyce, stanowisko 3. Przemoc i rytuał u schyłku neolitu. Ocalone Dziedzictwo Archeologiczne 4. Kraków – Pękowice: Profil-Archeo – SAT ‘Stater’, 209–255.
Włodarczak, P. – Szczepanek, A. – Przybyła, M. M. 2021: Grave of the Globular Amphora culture from Koszyce in the chronological perspective. Baltic-Pontic Studies 25, 189–219. DOI: https://doi.org/10.14746/bps.2021.25.6
Żurowski, J. 1930: Dwa groby kultury złockiej. In: J. Kostrzewski (ed.), Księga pamiątkowa ku uczczeniu siedemdziesiątej rocznicy urodzin prof. dr. Włodzimierza Demetrykiewicza. Bibljoteka Prehistoryczna 1. Poznań: Polskie Towarzystwo Prehistoryczne, Księgarnia Uniwersytecka J. Jachowskiego, 151–176.
Downloads
Additional Files
Published
How to Cite
Issue
Section
Categories
License
Copyright (c) 2026 Marek Florek, Agata Hałuszko
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
