Diverse deathscapes: Insights from two Late Eneolithic Złota culture burials in Southern Poland

Marek Florek; Agata Hałuszko

doi:10.35686/AR.2025.294

Autoři

Marek Florek Institute of Archaeology, Maria Curie-Skłodowska University, Maria Curie-Skłodowska Square 4A, PL-20 031 Lublin, Poland https://orcid.org/0000-0002-9917-710X
Agata Hałuszko Institute of Archaeology, Maria Curie-Skłodowska University, Maria Curie-Skłodowska Square 4A, PL-20 031 Lublin, Poland; Archeolodzy.org Foundation, Rynek 21/6, PL-58 100 Świdnica, Poland https://orcid.org/0000-0001-8312-3222

DOI:

https://doi.org/10.35686/AR.2025.294

Klíčová slova:

neolit, eneolit, kultura Złota, pohřeb, pohřební rituál, lidské kosterní pozůstatky, Sandoměřská vysočina

Abstrakt

Pozdně eneolitické pohřební praktiky v jižním Polsku odhalují složitou interakci tradice, adaptace a lokálního projevu. Kultura Złota (cca 2900–2300 př. n. l.) tuto proměnlivost dobře ilustruje na příkladu dvou pohřbů (hrobů 23 a 25) objevených v roce 2012 na lokalitě Złota, stanoviště 6. Hrob 23 byl hluboká kruhová jáma, původně sloužící jako zásobní objekt, později upravená pro pohřební účely. Její dno bylo vyloženo pískovcovými deskami a kameny a spodní stěny byly zčervenalé žárem. Hrob obsahoval kostru dospělého muže uloženého na levém boku ve skrčené poloze se dvěma keramickými nádobami. Hrob 25 měl tvar lichoběžníkové jámy, pravděpodobně výklenkového hrobu, s plochým dnem částečně pokrytým drobnými kamennými deskami. Obsahoval porušený skelet dospělé ženy bez lebky a většiny horní části těla. Přestože byl pohřeb narušen, jeho konstrukce svědčí o pečlivém plánování a symbolickém uspořádání Oba hroby, i přes skromnou výbavu, dokládají záměrné rituální chování. Současný výskyt znovu využitých sídlištních objektů a nově zbudovaných hrobů ukazuje na flexibilitu pohřebních zvyklostí v rámci kultury Złota. Srovnání s kulturou kulovitých amfor a kulturou se šňůrovou keramikou zdůrazňuje společné ideové prvky i místní zvláštnosti a osvětluje sociální význam i regionální dynamiku eneolitických pohřebních tradic.

Stažení

Data o stažení nejsou doposud dostupná.

Reference

Aufderheide, A. C. – Rodriguez-Martin, C. – Langsjoen, O. 1998: The Cambridge Encyclopedia of Human Paleopathology. Cambridge: Cambridge University Press.

Bajka, M. – Florek, M. 2013: Badania archeologiczne w Złotej koło Sandomierza w roku 2013. Zeszyty Sandomierskie 35, 69–71.

Bajka, M. – Florek, M. 2020: Złota culture grave from Kleczanów, Sandomierz district, Świętokrzyskie Voivodeship. Sprawozdania Archeologiczne 72, 285–306. DOI: https://doi.org/10.23858/SA/72.2020.2.1846

Bajka, M. – Florek, M. – Kozak-Zychman, W. – Makowiecki, D. – Szmyt, M. – Trzaska, A. 2018: Grób ludności kultury złockiej z Sandomierza, stan. 1 (Mały Rynek), woj. świętokrzyskie. Fontes Archaeologici Posnanienses 52, 137–172.

Bajka, M. – Sieradzka, E. 2019: The Złota culture grave from Święcica, site 30, Sandomierz district. Sprawozdania Archeologiczne 71, 243–272. DOI: https://doi.org/10.23858/SA71.2019.010

Balcer, B. 1983: Wytwórczość narzędzi krzemiennych w neolicie ziem Polski. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Bargieł, B. 1991: Badania nad I okresem epoki brązu na Lubelszczyźnie. In: J. Gurba (ed.), Schyłek neolitu i wczesna epoka brązu w Polsce środkowowschodniej. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 103–134.

Bargieł, B. – Florek, M. 1990: Grób kultury złockiej w Starym Garbowie na stan. 3, woj. Tarnobrzeg. Sprawozdania Archeologiczne 41, 77–83.

Bronk Ramsey, C. 2021: OxCal v4.4, Computer program. Oxford Radiocarbon Accelerator Unit. https://c14.arch.ox.ac.uk/oxcal.html

Buikstra, J. E. – Ubelaker, D. H. 1994: Standards for Data Collection from Human Skeletal Remains. Arkansas Archeological Survey Research Series 44. Fayetteville: Arkansas Archeological Survey.

Buko, A. 1983: Sandomierski „kopiec” Salve Regina w świetle wyników ostatnich badań. Archeologia Polski 28, 137–165.

Buko, A. 1993: Wzgórze Salve Regina. In: S. Tabaczyński (ed.), Sandomierz, badania 1969–1973. Warszawa: Instytut Archeologii i Etnologii PAN, 311–318.

Cunningham, C. – Scheuer, L. – Black, S. 2016: Developmental Juvenile Osteology. New York: Academic Press. DOI: https://doi.org/10.1016/B978-0-12-382106-5.00003-7

D’Ortenzio, L. – Brickley, M. – Schwarcz, H. – Prowse, T. 2015: You are not what you eat during physiological stress: Isotopic evaluation of human hair. American Journal of Physical Anthropology 157, 374–388. DOI: https://doi.org/10.1002/ajpa.22722

Dumoulin, J. – Messager, C. – Valladas, H. – Beck, L. – Caffy, I. – Delqué-Količ, E. – Moreau, C. – Lebon, M. 2017: Comparison of two bone-preparation methods for radiocarbon dating: modified Longin and Ninhydrin. Radiocarbon 59, 1835–1844. DOI: https://doi.org/10.1017/RDC.2017.132

Florek, M. 2005: Przeżytki zwyczajów i obrzędów pogańskich w okolicach Sandomierza. Z Otchłani Wieków 60, 1–4.

Florek, M. 2006a: Cmentarzyska z grobami ‘niemegalitycznymi’ i pochówki w jamach gospodarczych w obrębie osad w grupie południowo-wschodniej kultury pucharów (na zachód od Wisły). In: J. Libera – K. Tunia (eds.), Idea megalityczna w obrządku pogrzebowym kultury pucharów lejkowatych. Lublin – Kraków: Instytut Archeologii i Etnologii PAN, 407–422.

Florek, M. 2006b: Pochówek w jamie gospodarczej z osady ludności kultury pucharów lejkowatych w Gorzyczanach, pow. sandomierski, stanowisko 7. Archeologia Polski Środkowowschodniej 8, 15–21.

Florek, M. 2012: Badania archeologiczne w Złotej koło Sandomierza w latach 2002–2004 i 2012. Zeszyty Sandomierskie 33, 66–69.

Florek, M. – Witkowska, B. 2021: Absolute chronology of settlement remains of the Globular Amphora culture in the Sandomierz Upland (Site Gałkowice-Ocin, Mierzanowice, Złota–Nad Wawrem). Baltic-Pontic Studies 25, 159–188. DOI: https://doi.org/10.14746/bps.2021.25.5

Florek, M. – Zakościelna, A. 2005a: Cmentarzysko ze schyłku neolitu i początków epoki brązu w Wilczycach, pow. Sandomierz. Archeologia Polski Środkowowschodniej 7, 42–54.

Florek, M. – Zakościelna, A. 2005b: W Złotej ‘na żabę’. Niezwykły pochówek z początków epoki brązu ze Złotej k. Sandomierza Z Otchłani Wieków 60, 65–70.

Florek, M. – Zakościelna, A. 2006: Wyniki badań ratowniczych na stanowisku 6 w Złotej, pow. sandomierski, w latach 2002–2004. Archeologia Polski Środkowowschodniej 8, 41–56.

Furmanek, M. (ed.) 2019: Pierwsi rolnicy i hodowcy na Śląsku. Dialog interdyscyplinarny. Wrocław: Uniwersytet Wrocławski Instytut Archeologii.

Grześkowiak, M. – Furmanek, M. – Abłamowicz, R. – Dreczko, E. – Mozgała, M. 2016: Izotopy i kości. Perspektywy badań neolitycznych materiałów faunistycznych na Śląsku. Śląskie Sprawozdania Archeologiczne 58, 39–58.

Hałuszko, A. 2019: Kondycja biologiczna populacji pierwszych rolników i hodowców na Śląsku. In: M. Furmanek (ed.), Pierwsi rolnicy i hodowcy na Śląsku. Dialog interdyscyplinarny. Wrocław: Uniwersytet Wrocławski Instytut Archeologii, 257–288.

Hałuszko, A. – Pawełczyk, S. – Pawełczyk, F. – Piotrowska, N. 2022: Analizy stosunków stabilnych izotopów węgla (δ13C) i azotu (δ15N) pochodzących z niespalonych szczątków ludzkich ze Świbia. In: M. Michnik – K. Dzięgielewski (eds.), Cmentarzysko z wczesnej epoki żelaza w Świbiu na Górnym Śląsku. Gliwice: Muzeum w Gliwicach, Wydawnictwo Profil-Archeo, 173–179. DOI: https://doi.org/10.33547/Swibie2022.2.9

Hunger, H. – Rother, P. 1978: Altersbestimmung am Skelett. In: H. Hunger – D. Leopold (eds.), Identifikation. Berlin – Heidelberg – New York: Springer-Verlag, 162–183. DOI: https://doi.org/10.1007/978-3-642-66994-1_10

Jarosz, P. – Mazurek, M. – Szczepanek, A. 2018: Dobkowice, stanowiska 37 i 39, woj. Podkarpackie. Via Archaelogia Ressoviensia 14. Rzeszów: Fundacja Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego.

Knüsel, C. J. – Robb, J. 2016: Funerary taphonomy: An overview of goals and methods. Journal of Archaeological Science: Reports 10, 655–673. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jasrep.2016.05.031

Krzak, Z. 1961: Materialy do znajomości kultury zlockiej. Wrocław – Warszawa – Kraków: Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.

Krzak, Z. 1968: Wstęp do chronologii kultury złockiej. Światowit 29, 95–117.

Krzak, Z. 1976: The Złota culture. Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo PAN.

Longin, R. 1971: New method of collagen extraction for radiocarbon dating. Nature 230, 241–242. DOI: https://doi.org/10.1038/230241a0

Lovejoy, C. O. 1985: Dental wear in the Libben population: Its functional pattern and role in the determination of adult skeletal age at death. American Journal of Physical Anthropology 68, 47–56. DOI: https://doi.org/10.1002/ajpa.1330680105

Lovejoy, C. O. – Meindl, R. S. – Pryzbeck, T. R. – Mensforth, R. P. 1985: Chronological metamorphosis of the auricular surface of the ilium: a new method for the determination of adult skeletal age at death. American Journal of Physical Anthropology 68, 15–28. DOI: https://doi.org/10.1002/ajpa.1330680103

Machnik, J. 1979: Krąg kulturowy ceramiki sznurowej. In: Z. Hensel – T. Wiślański (eds.), Prahistoria ziem polskich. Neolit. Wrocław – Warszawa – Kraków: Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 337–411.

Mączyński, P. 2018: Uwagi o sposobach wykorzystania wytworów krzemiennych o pradziejowej metryce na przykładzie materiałów ze stanowiska Puławy – Włostowice. In: B. Niezabitowska-Wiśniewska (ed.), Puławy-Włostowice. Wielokulturowe stanowisko z zachodniej Lubelszczyzny. Lublin: Instytut Archeologii UMCS w Lublinie, 343–356.

Malinowski, A. – Bożiłow, W. 1997: Podstawy antropometrii: metody, techniki, normy. Warszawa – Łódź: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Martin, R. – Knussmann, R. 1988: Anthropologie. Handbuch der vergleichenden. Biologie des Menschen. Stuttgart – New York: Gustav Fischer Verlag.

Martini, M. – Klausing, A. – Lüchters, G. – Heim, N. – Messing-Jünger, M. 2018: Head circumference – a useful single parameter for skull volume development in cranial growth analysis? Head & Face Medicine 14, 3. DOI: https://doi.org/10.1186/s13005-017-0159-8

Mnich, B. – Mueller-Bieniek, A. – Nowak, M. – Wilczyński, J. – Pospuła, S. – Szostek, K. 2020: Terrestrial diet in prehistoric human groups from southern Poland based on human, faunal and botanical stable isotope evidence. Journal of Archaeological Science: Reports 32, 102382. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jasrep.2020.102382

Niezabitowska-Wiśniewska, P. – Wiśniewski, T. 2018: Osadnictwo ludności kultur amfor kulistych i ceramiki sznurowej. In: B. Niezabitowska-Wiśniewska (ed.), Puławy-Włostowice. Wielokulturowe stanowisko z zachodniej Lubelszczyzny. Lublin: Instytut Archeologii UMCS w Lublinie, 264–282.

Pasterkiewicz, W. 2017: Wyniki badań archeologicznych na cmentarzysku z późnego neolitu w Sadowiu koło Opatowa. Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego 38, 281–289. DOI: https://doi.org/10.15584/misroa.2017.38.14

Pasterkiewicz, W. 2021: Sepulchral complexes of human burials and animal deposits, site 23, Sadowie, Opatów Distrct. Study of selected examples. Baltic-Pontic Studies 25, 79–116. DOI: https://doi.org/10.14746/bps.2021.25.3

Pasterkiewicz, W. – Szczepanek, A. – Belka, Z. – Dopieralska, J. – Juras, A. – Chyleński, M. – Piniewska-Róg, D. – Moskała, A. – Skrzat, J. – Jarosz, P. 2025: Bioarchaeological insights into Late Eneolithic violence: Analysing a grave from the Sadowie cemetery, Poland. Journal of Archaeological Science 177, 106185. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jas.2025.106185

Pearson, K. 1899: IV. Mathematical contributions to the theory of evolution.—V. On the reconstruction of the stature of prehistoric races. Philosophical Transactions of the Royal Society of London, Series A 192, 169–244. DOI: https://doi.org/10.1098/rsta.1899.0004

Piotrowska, N. – Goslar, T. 2002: Preparation of bone samples in the Gliwice radiocarbon laboratory for AMS radiocarbon dating. Isotopes in Environmental and Health Studies 38, 267–275. DOI: https://doi.org/10.1080/10256010208033272

Pospieszny, Ł. – Makarowicz, P. – Lewis, J. – Górski, J. – Taras, H. et al. 2021: Isotopic evidence of millet consumption in the Middle Bronze Age of East-Central Europe. Journal of Archaeological Science 126, 105292. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jas.2020.105292

Przybyła, M. M. – Szczepanek, A. – Włodarczak, P. (eds.) 2013: Koszyce, stanowisko 3. Przemoc i rytuał u schyłku neolitu. Ocalone Dziedzictwo Archeologiczne 4. Kraków – Pękowice: Profil-Archeo – SAT ‘Stater’.

Rajpold, W. 2025: Materiały kultury złockiej ze zbiorów Muzeum Zamkowego w Sandomierzu. Pękowice – Sandomierz: Profil-Archeo.

Reimer, P. J. – Austin, W. E. N. – Bard, E. – Bayliss, A. – Blackwell, P. G. et al. 2020: The IntCal20 Northern Hemisphere Radiocarbon Age Calibration Curve (0–55 cal kBP). Radiocarbon 62, 725–757. DOI: https://doi.org/10.1017/RDC.2020.41

Reitsema, L. – Kozłowski, T. 2010: Wstępne sprawozdanie z analiz izotopowych szczątków ludzkich i zwierzęcych. In: W. Chudziak (ed.), Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe w Kałdusie (stanowisko 4). Mons Sancti Laurentii 5. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 135–138.

Ruff, C. B. – Holt, B. M. – Niskanen, M. – Sladék, V. – Berner, M. et al. 2012: Stature and body mass estimation from skeletal remains in the European Holocene. American Journal of Physical Anthropology 148, 601–617. DOI: https://doi.org/10.1002/ajpa.22087

Schroeder, H. – Margaryan, A. – Szmyt, M. – Theulot, B. – Włodarczak, P. et al. 2019: Unraveling ancestry, kinship, and violence in a Late Neolithic mass grave. Proceedings of the National Academy of Sciences 116, 10705–10710. DOI: https://doi.org/10.1073/pnas.1820210116

Ścibior, J. 1993: Badania na wzgórzu Salve Regina w 1988 roku. In: S. Tabaczyński (ed.), Sandomierz, badania 1969–1973. Warszawa: Instytut Archeologii i Etnologii PAN, 318–332.

Szczepanek, A. – Jarosz, P. 2022: Rekonstrukcja diety ludności schyłkowego eneolitu z południowo-wschodniej Polski w oparciu o analizy stabilnych izotopów węgla i azotu. In: A. Szczepanek – P. Jarosz – J. Libera – P. Włodarczak (eds.), Społeczności schyłkowego eneolitu w południowo-wschodniej Polsce w świetle badań archeologicznych i analiz interdyscyplinarnych. Pękowice – Kraków: IAiE PAN – Profil-Archeo, 263–281.

Todd, T. W. 1921: Age changes in the pubic bone. American Journal of Physical Anthropology 4, 1–70. DOI: https://doi.org/10.1002/ajpa.1330040102

Tykot, R. H. 2004: Stable isotopes and diet: you are what you eat. In: M. Martini – M. Milazzo – M. Piacentini (eds.), Physics Methods in Archaeometry. IOS Press, 433–444.

Ubelaker, D. H. 1978: Human Skeletal Remains. Excavation, Analysis, Interpretation. Chicago: Aldine Publishing Company.

White, T. D. – Black, M. T. – Folkens, P. A. 2012: Human Osteology. Third Edition. San Diego: Elsevier.

Wilk, S. 2013: A Złota culture cemetery at Książnice site 2, Świętokrzyskie Province. Sprawozdania Archeologiczne 65, 311–362.

Witkowska, B. 2014: Kultura złocka: taksonomia, osadnictwo i chronologia. Cracow: Jagiellonian University. Unpublished PhD thesis.

Witkowska, B. – Przybyła, M. M. – Podsiadło, M. – Szczepanek, A. – Włodarczak, P. 2021: Absolute chronology of the Globular Amphora funeral complex at Malice, Sandomierz Upland. Baltic-Pontic Studies 25, 49–78. DOI: https://doi.org/10.14746/bps.2021.25.2

Witkowska, B. – Włodarczak, P. 2021: Relationships between Globular Amphora and Corded Ware occupation phases in Złota-Nad Wawrem site, Sandomierz Upland. Chronometric and stratigraphic evidence. Baltic-Pontic Studies 25, 117–158. DOI: https://doi.org/10.14746/bps.2021.25.4

Włodarczak, P. 2006: Kultura ceramiki sznurowej na Wyżynie Małopolskiej. Kraków: Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk.

Włodarczak, P. 2008: Kultura złocka i problem genezy kultury ceramiki sznurowej w Małopolsce. In: J. Bednarczyk – J. Czebreszuk – P. Makarowicz – M. Szmyt (eds.), Na pograniczu światów: Studia z pradziejów międzymorza bałtycko-pontyjskiego. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 555–576.

Włodarczak, P. 2013: Projekt badań chronologii absolutnej eneolitu i początków epoki brązu w Małopolsce. In: I. C. Soják (ed.), Otázky neolitu a eneolitu našich krajín – 2010. Archaeologica Slovaca Monographiae 15. Nitra: Archeologický ústav SAV, 373–387.

Włodarczak, P 2016: Dwa rytuały, dwie społeczności, dwie epoki, dwa światy? Obrządek pogrzebowy w późnym- i schyłkowym neolicie na Wyżynie Lubelskiej. In: P. Jarosz – J. Libera – P. Włodarczak (eds.), Schyłek neolitu na Wyżynie Lubelskiej. Kraków: Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, 549–561.

Włodarczak, P 2017: Battle-axes and beakers. The Final Eneolithic societies. In: P. Włodarczak (ed.), The Past Societies. Polish lands from the first evidence of human presence the early Middle Ages: 5000–2000 BC. Warszawa: Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, 275–329.

Włodarczak, P 2019: Grób z Wilczyc na tle środkowoeuropejskich odmienności i reguła w obrzędzie pogrzebowym małopolskiej kultury ceramiki sznurowej. In: P. Włodarczak (ed.), Wilczyce, stanowisko 10. Norma i precedens w rytuale pogrzebowym małopolskiej kultury ceramiki sznurowej. Kraków – Niepołomice – Pękowice: ProfilArcheo, 169–209. DOI: https://doi.org/10.33547/ODA-SAH.09.Wil

Włodarczak, P. – Przybyła, M. 2013: Groby z Koszyc na tle innych późno- i schyłkowo- neolitycznych znalezisk środkowoeuropejskich. In: M. M. Przybyła – A. Szczepanek – P. Włodarczak (eds.), Koszyce, stanowisko 3. Przemoc i rytuał u schyłku neolitu. Ocalone Dziedzictwo Archeologiczne 4. Kraków – Pękowice: Profil-Archeo – SAT ‘Stater’, 209–255.

Włodarczak, P. – Szczepanek, A. – Przybyła, M. M. 2021: Grave of the Globular Amphora culture from Koszyce in the chronological perspective. Baltic-Pontic Studies 25, 189–219. DOI: https://doi.org/10.14746/bps.2021.25.6

Żurowski, J. 1930: Dwa groby kultury złockiej. In: J. Kostrzewski (ed.), Księga pamiątkowa ku uczczeniu siedemdziesiątej rocznicy urodzin prof. dr. Włodzimierza Demetrykiewicza. Bibljoteka Prehistoryczna 1. Poznań: Polskie Towarzystwo Prehistoryczne, Księgarnia Uniwersytecka J. Jachowskiego, 151–176.