Social networks around the Orońsko flint mining area (Central-Southern Poland) during the Late Palaeolithic: The first results of the SEM-EDS analysis of flints and pigments

Katarzyna Kerneder-Gubała; Julia Kościuk-Załupka; Dominik Gurba; Mateusz Słoniewski

doi:10.35686/AR.2025.261

Autoři

Katarzyna Kerneder-Gubała Centre for Prehistoric Archaeology, Institute of Archaeology and Ethnology, Polish Academy of Sciences, Solidarności Alee 105, PL-00-140 Warsaw, Poland https://orcid.org/0000-0002-0559-9791
Julia Kościuk-Załupka Institute of Archaeology of the Jagiellonian University, Street Gołębia 11, PL-31-007 Cracow, Poland https://orcid.org/0000-0001-7584-795X
Dominik Gurba Polish Geological Institute – National Research Institute, Street Rakowiecka 4, PL-00-975 Warsaw, Poland https://orcid.org/0000-0002-7375-9283
Mateusz Słoniewski Bio- and Archaeometry Laboratory, Institute of Archaeology and Ethnology, Polish Academy of Sciences, Solidarności Alee 105, PL-00-140 Warsaw, Poland https://orcid.org/0000-0002-5097-4802

DOI:

https://doi.org/10.35686/AR.2025.261

Klíčová slova:

čokoládový silicit, pigment, okr, důl, paleolit, Orońsko, SEM-EDS

Abstrakt

Orońsko 2 je paleolitický šachtový důl, který se nachází v oblasti nalezišť čokoládového silicitu ve středojižním Polsku. Tato surovina byla komunitami doby kamenné vysoce ceněna a v pozdním paleolitu široce rozšířena. Dolování je spojeno s technokomplexy s obloukovitě retušovanými hroty (Federmesser) a řapovými hroty. Cílem tohoto článku je prozkoumat souvislosti mezi artefakty vyrobenými z čokoládového silicitu nalezenými na různých pozdně paleolitických lokalitách mimo naleziště čokoládového křemene (Całowanie a okrový lom u Rydna) s dolem v Orońsku a prozkoumat možnou souvislost mezi okrem nalezeným v Orońské těžební šachtě s lomem v Rydně. Byly provedeny makroskopické a SEM-EDS analýzy vybraných vzorků těchto surovin a artefaktů z dolu Orońsko, Orońské dílny, Rydna a Całowanie, které spolu mohou chronologicky souviset. Výsledky naznačují, že část křemene mohla být transportována z oblasti dolu Orońsko do Rydna nebo Całowanie. Reverzní transport okru z Rydna do Orońska však zůstává nejasný a vyžaduje další výzkum, včetně širšího spektra analytických metod.

Stažení

Data o stažení nejsou doposud dostupná.

Reference

Brandl, M. – Hauzenberger, C. – Martinez, M. M. – Filzmoser, P. – Werra, D. H. 2016: The Ap-plication of the Multi- Layered Chert Sourcing Approach (MLA) for the Characterisation and Dif-ferentiation of ‘Chocolate Silicites’ from the Holy Cross Mountains, South-Central Poland. Ar-chaeologia Austriaca 100, 119–150. DOI: https://doi.org/10.1553/archaeologia100s119

Budziszewski, J. 2008: Stan badań nad występowaniem i pradziejową eksploatacją krzemieni czekoladowych. In: W. Borkowski – J. Libera – B. Sałacińska – S. Sałaciński (eds.), Krzemień czekoladowy w pradziejach. Materiały z konferencji w Orońsku, 08–10.10.2003. Studia nad gos-podarką surowcami krzemiennymi w pradziejach 7. Warszawa–Lublin: Państwowe Muzeum Ar-cheologiczne, 33–106.

Chmielewska, M. 1988: The early Bronze age flint mine at site II, Polany, Radom district. Prze-gląd Archeologiczny 35, 139–181.

Fiers, G. – Halbrucker, E. – Kock De, T – Laforce, B. – Vandendriessche, H. – Messiaen, L. – Vin-cze, L. – Crombe, P. – Cnudde, V. 2019: Preliminary characterization of flint raw material used on prehistoric sites in NW Belgium. Geoarchaeology 34, 400–412. DOI: https://doi.org/10.1002/gea.21719

Grafka, O. – Werra, D. H. – Siuda, R. 2015: Analysis of Organic Compounds: Applications in Ar-chaeology and Earth Science. Litikum 3, 26–37. DOI: https://doi.org/10.23898/litikuma0010

Gutowski, J. 1998: Oxfordian and Kimmeridgian of the northeastern margin of the Holy Cross Mountains, Central Poland. Geological Quarterly 42, 59–72.

Hensel, Z. 2011: Physical and chemical examination of hematite gravel from Rydno quarry. In: R. Schild – H. Królik – A. J. Tomaszewski – E. Ciepielewska (eds.), Rydno, a Stone Age red ochre quarry and socioeconomic center. A century of research. Warszawa: Instytut Archeologii I Etnologii Polskiej Akademii Nauk, 405–408.

Herbich T. – Lech J. 1995: PL 5 Polany II, Radom Province. Archaeologia Polona 33, 488–506.

Högberg A. – Olausson D. – Hughes, R. 2012: Many Different Types of Scandinavian Flint: Visual Classification and Energy Dispersive X-ray Fluorescence. Fornvännen 107, 225–240.

Hughes, R. E. – Baltrûnas, V. – Kulbickas, D. 2011: Comparison of two analytical methods for the chemical characterization of flint from Lithuania and Belarus. Geologija 53, 69–74. DOI: https://doi.org/10.6001/geologija.v53i2.1850

Hughes, R. E. – Högberg, A. – Olausson, D. 2010: Sourcing flint from Sweden and Denmark. A pilot study employing non-destructive energy dispersive X-ray fluorescence spectrometry. Journal of Nordic Archaeological Science 17, 15–25.

Hughes, R. – Werra, D. H – Siuda, R. 2016: On the Chemical Composition of 'Chocolate' Flint from Central Poland. Archaeologia Polona 54, 99–114.

Kerneder-Gubała 2019: In search of the chocolate flint mine in Orońsko (PL1, Southern Poland): New data for analysis of exploitation and use of flint in north-western part of its outcrops. An-thropologica et Præhistorica 128, 199–208.

Kozłowski, S. K. 2008: Legenda Orońska. In: W. Borkowski – J. Libera – B. Sałacińska – S. Sałaciński (eds.), Krzemień czekoladowy w pradziejach. Materiały z konferencji w Orońsku, 08–10.10.2003. Studia nad gospodarką surowcami krzemiennymi w pradziejach 7. Warszawa – Lu-blin: Państwowe Muzeum Archeologiczne, 25–32.

Krajcarz, M. T. – Krajcarz, M. – Sudoł, M. – Cyrek, K. 2012: From far of from near? Sources of Kraków-Częstochowa banded and chocolate silicate raw material used during the stone age in Biśnik Cave (Southern Poland). Anthropologie 50, 411–425.

Krukowski, S. 1922: Pierwociny krzemieniarskie górnictwa, transportu i handlu w holocenie Pol-ski, cz. II. Wiadomości Archeologiczne 7, 34–57.

Krukowski, S. 1923: Sprawozdania z działalności Państwowego Konserwatora Zabytków Prahisto-rycznych na okręg kielecki na rok 1922. Wiadomości Archeologiczne 8, 69–70.

Krukowski, S. 1939–1948: Paleolit. In: Encyklopedia polska PAU. Prehistoria ziem polskich 4. Kraków: Polska Akademia Umiejetności, 1–117.

Lech, H. – Lech J. 1984: The prehistoric flint mine at Wierzbica ʻZeleʼ: a case study from Poland. World Archaeology 16, 190–208. DOI: https://doi.org/10.1080/00438243.1984.9979927

Lech, J. – Werra, D. H. 2019: The flint mine site Wierzbica ʻZeleʼ (Poland) and Bronze Age work-shop materials after forty years of new research (1979–2018). Anthropologica et Præhistorica 128, 85–100.

Mandera, S. – Sudoł-Procyk, M. – Malak, M. – Skrzatek, M. – Krajcarz, M. T. 2024: New deposit of chocolate flint in Załęże gully (Kraków-Częstochowa Upland, Poland) – Raw material charac-terization and its availability for prehistoric communities. Journal of Archaeological Science: Re-ports 53, 104328. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jasrep.2023.104328

Matyszkiewicz, J. – Kochman, A. 2020: The provenance of siliceous rocks from the Kraków-Częstochowa Upland (Poland) used as raw-materials in the manufacture of siliceous artefacts from Central-Eastern Europe; An old problem in new light. Journal of Archaeological Science: Reports 34, 102600. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jasrep.2020.102600

Osipowicz, G. – Kerneder-Gubała, K. – Bosiak, M. – Makowiecki, D. – Orłowska, J. 2019: The oldest osseous mining tools in Europe? New discoveries from the chocolate flint mine in Orońsko, site 2 (southern Poland). Quaternary International 512, 82–98. DOI: https://doi.org/10.1016/j.quaint.2019.02.005

Parish, R. M. – Werra, D. H. 2018: Characterizing “Chocolate” Flint Using Reflectance Spectros-copy. Archaeologia Polona 56, 89–101. DOI: https://doi.org/10.23858/APa56.2018.007

Přichystal, A. 2013: Lithic Raw Materials in Prehistoric Times of Eastern Central Europe. Brno: Masaryk University Press.

Roldan, C. – Carballo, J. – Murcia, S. – Eixea, A. – Villaverde, V. – Zilhao, J. 2015: Identification of local and allochtonous flint artefacts from the Middle Palaeolithical site ‘Abrigo de la Quebra-da’ (Cherva, Valencia, Spain) by macroscopic and physicochemical methods. X-Ray Spectrom 44, 209–216. DOI: https://doi.org/10.1002/xrs.2602

Samsonowicz, J. 1923: O złożach krzemieni w utworach jurajskich północno-wschodniego zbocza Gór Świętokrzyskich. Wiadomości Archeologiczne 8, 17–24.

Schild, R. 1971: Lokalizacja prahistorycznych punktów eksploatacji krzemienia czekoladowego na północnowschodnim obrzeżeniu Gór Świętokrzyskich. Folia Quaternaria 39, 1–61.

Schild, R. 1976: Flint mining and trade in Polish prehistory as seen from the perspective of the chocolate flint of central Poland. A second approach. Acta Archaeologica Carpathica 16, 147–177.

Schild, R., 1995a: PL 2 Tomaszów I, Radom Province. Archaeologia Polona 33, 455–465.

Schild, R., 1995b: PL 4 Polany Kolonie II, Radom Province. Archaeologia Polona 33, 480–488.

Schild, R. (ed.) 2014: Całowanie. A Final Paleolithic and Early Mesolithic Site on an Island in the ancient Vistula channel. Warszawa: Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk.

Schild, R. – Królik, H. – Marczak, M. – Mościbrodzka, J. – Hensel W. 1981: Rydno: a final Paleo-lithic ochre mining complex. Przegląd Archeologiczny 29, 53–100.

Schild, R. – Królik, H. – Mościbrodzka, J. 1977: Kopalnia krzemienia czekoladowego z przełomu neolitu i epoki brązu w Polanach Koloniach. Wrocław – Warszawa – Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Schild, R. – Królik, H. – Marczak, M. 1985: Kopalnia krzemienia czekoladowego w Tomaszowie. Wrocław – Warszawa – Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Schild R. – Królik H. – Tomaszewski A. J. – Ciepielewska E. 2011: Rydno. A Stone Age red ochre quarry and socioeconomic center. A century of research. Warsaw: Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk.

Sobkowiak-Tabaka, I. – Werra, D. H. – Hughes, R. E. – Siuda, R. 2016: Erratic Flint from Poland: Preliminary results of petrographic and geochemical analyses. Archaeologia Polona 54, 67–82.

Sudoł-Procyk, M. 2022: One century of studies on chocolate flint. And what do we really know about it ...? Sprawozdania Archeologiczne 74, 49–65. DOI: https://doi.org/10.23858/SA/74.2022.1.3012

Sudoł-Procyk, M. – Budziszewski, J. – Krajcarz, M. – Jakubczak, M. – Szubski, M. 2018: The Chocolate Flint Mines in the Udorka Valley (Częstochowa Upland) – a Preliminary Report on the Field and Lidar Surveys. In: D. H. Werra – M. Woźny (eds.), Between History and Archaeology: Papers in honour of Jacek Lech. Oxford: Archaeopress, 89–102. DOI: https://doi.org/10.2307/j.ctvndv6qh.13

Sulgostowska, Z. 2005: Kontakty społeczności późnopaleolitycznych i mezolitycznych między Odrą, Dźwiną i Górnym Dniestrem. Warszawa: Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk.

Sulgostowska, Z. 2008: Szczególna pozycja krzemienia czekoladowego wśród społeczności między Odrą, Dźwiną i Dniestrem u schyłku paleolitu i w późnym mezolicie. In: W. Borkowski – J. Libera – B. Sałacińska – S. Sałaciński (eds.), Krzemień czekoladowy w pradziejach. Materiały z konferencji w Orońsku, 08–10.10.2003. Studia nad gospodarką surowcami krzemiennymi w pra-dziejach 7. Warszawa – Lublin: Państwowe Muzeum Archeologiczne, 151–170.

Tomaszewski A. J. – Królik H. – Ciepielewska E. – Mańka D. 2008: Kto inny, kiedy indziej, na drugim brzegu… Różnice w wykorzystywaniu krzemienia czekoladowego w niektórych zespołach późnopaleolitycznych na Rydnie, In: W. Borkowski – J. Libera – B. Sałacińska – S. Sałaciński (eds.), Krzemień czekoladowy w pradziejach. Materiały z konferencji w Orońsku, 08–10.10.2003. Studia nad gospodarką surowcami krzemiennymi w pradziejach 7. Warszawa – Lublin, 379–397.

Velliky E. C. – MacDonald B. L. M. – Porr M. – Conard N. J. 2021: First large-scale provenance study of pigments reveals new complex behavioural patterns during the Upper Palaeolithic of south-west Germany. Archaeometry 63, 173–193. DOI: https://doi.org/10.1111/arcm.12611

Weinstein-Evron M. – Ilani S. 1994: Provenance of ochre in the Natufian layers of el-Wad cave, Mount Carmel, Israel. Journal of Archaeological Sciences 2, 461–467. DOI: https://doi.org/10.1006/jasc.1994.1045

Werra, D. H. – Kerneder-Gubała, K. 2021: ‘Chocolate’ flint mining from Final Palaeolithic up to Early Iron Age – a review. In: F. Bostyn – F. Giligny – P. Topping (eds), From Mine to User: Pro-duction and Procurement Systems of Siliceous Rocks in the European Neolithic and Bronze Age. Proceedings of the XVIII UISPP World Congress (4–9 June 2018, Paris, France). Volume 10. Ses-sion XXXIII-1&2. Oxford: Archaeopress Archaeology, 42–56. DOI: https://doi.org/10.2307/jj.15136049.9

Werra, D. H. – Siuda R. 2015: The mineral composition of ‘chocolate’ flint compared to other varieties of chert from Central and Southern Poland used by prehistoric communities. In: X. Man-gado – O. Crandell – M. Sánchez – M. Cubero (eds), International Symposium on Knappable Ma-terials ‘On the Rocks’. Barcelona 7–11 September 2015. Abstracts 128. Barcelona: University of Barcelona.

Werra, D. H – Siuda, R. 2022: The use of phosphate minerals for determination of the provenance of flint used by prehistoric communities in East-Central Europe. Quaternary International 615, 5–17. DOI: https://doi.org/10.1016/j.quaint.2021.04.028

Werra, D. H – Siuda R. – Grafka O. – Segit T. 2015: Pierwsze próby charakterystyki geochem-icznej i palinologicznej krzemienia „czekoladowego” z kopalni Wierzbica „Zele”, pow. Ra-dom. Acta Universitatis Nicolai Copernici, Archaeologia 34, 249–270. DOI: https://doi.org/10.12775/AUNC_ARCH.2015.011