The materiality of social identity: Interdisciplinary insights into Roman Period pottery production in the Kietrz/Nowa Cerekwia micro-region (Upper Silesia, Southern Poland)

Mateusz Matula; Wojciech Bartz

doi:10.35686/AR.2026.319

Autoři

Mateusz Matula Kolegium Doktorskie Archeologii, Sztuki i Kultury, Instytut Archeologii, Uniwersytet Wrocławski, ul. Szewska 48, PL-50-137 Wrocław, Poland
Wojciech Bartz Instytut Nauk Geologicznych, Uniwersytet Wrocławski, ul. Wojciecha Cybulskiego 32, Pl-50-205 Wrocław, Poland https://orcid.org/0000-0002-7267-2776

DOI:

https://doi.org/10.35686/AR.2026.319

Klíčová slova:

doba římská, barbarikum, Horní Slezsko, keramika, petrografie, ekonomický faktor, management surovin

Abstrakt

Výzkum analyzuje výrobu a distribuci keramiky z lokality Kietrz 7, pohřebiště datovaného do fáze C doby římské, nacházejícího se v mikroregionu Kietrz/Nowa Cerekwia v Horním Slezsku v Polsku. Lokalita Kietrz 7 je výjimečná tím, že přibližně 20 % nádob bylo vyrobeno na hrnčířském kruhu. Tato technologie, v této fázi przeworské kultuře cizí, naznačuje významný podíl importů a kulturních vazeb, zejména s porýnsko-vezerskou oblastí. Předpokládá se, že koncept pokročilé výroby přišel spolu s novou komunitou. Za účelem ověření místa výroby byly provedeny interdisciplinární analýzy 33 keramických vzorků. Bylo zjištěno, že navzdory cizím technologickým vlivům byly s největší pravděpodobností používány místní suroviny – miocenní jíly a hojně dostupná spraš, přítomné v Hlubčické pahorkatině. Ačkoli v Kietrzi nebylo identifikováno žádné lokální výrobní centrum, neimportované nádoby mohly pocházet z blízkých dílen známých z literatury. Ačkoli sociální organizace výroby zůstává předmětem diskuse, rozmístění hrnčířských pecí může odrážet sdílené komunitní praktiky spíše než individualizovanou výrobu, což naznačuje, že keramická produkce sloužila především širším komunitním funkcím.

Stažení

Data o stažení nejsou doposud dostupná.

Reference

Almgren, O. 1923: Studien über nordeuropäische Fibelformen der ersten nachchristlichen Jahrhunderte mit Berücksichtigung der provinzialrömischen und südrussischen Formen. Mannus-Bibliothek 32. Leipzig: Curt Kabitzsch.

Arnold, P. J. III 2000: Working without a net: recent trends in ceramic ethnoarchaeology. Journal of Archaeological Research 8, 105–133. DOI: https://doi.org/10.1023/A:1009452310915

Badura, J. – Przybylski, B. – Bobiński, W. – Krzyż, A. 1996: The Detailed Geological Map of Poland in scale 1 : 50 000 (Szczegółowa Mapa Geologiczna Polski 1 : 50 000); Baborow (965) – Wiechowice sheets (arkusz). Warszawa: The Polish Geological Institute – National Research Institute.

Ben-Shlomo, D. 2025: Thin-Section Petrography in the Use of Ancient Ceramic Studies. Minerals 15, 984. DOI: https://doi.org/10.3390/min15090984

Blott, S. J. – Pye, K. 2001: GRADISTAT: A grain size distribution and statistics package for the analysis of unconsolidated sediments. Earth Surface Processes and Landforms 26, 1237–1248. DOI: https://doi.org/10.1002/esp.261

Błażejewski, A. 1998: Obrządek pogrzebowy kultury przeworskiej na Śląsku. Wrocław: Katedra Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego.

Błażejewski, A. 2007: Kultura przeworska a reńsko-wezerska strefa kulturowa. Studia Archeologiczne 39, Acta Universitatis Wratislaviensis 2929. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.

Brysbaert, A. – Vetters, M. 2010: Practicing identity: a crafty ideal? Mediterranean Archaeology and Archaeometry 10, 25–43.

Chmiel-Chrzanowska, M. – Adamczyk, M. 2022: The Settlement and Economy of the Pyrzyce Lowland in the Pre-Roman and Roman Iron Ages. Przegląd Archeologiczny 70, 115–136. DOI: https://doi.org/10.23858/PA70.2022.2613

Christaller, W. 1963: Ośrodki centralne w południowych Niemczech. Przegląd Zagranicznej Literatury Geograficznej 1, 1–72.

Ciołek, R. 2008: Die Fundmünzen der römischen Zeit in Polen: Schlesien. Collection Moneta 83. Wetteren: Moneta.

Connoly, J. – Lake, M. 2006: Geographical Information Systems in Archaeology. Cambridge: Cambridge University Press.

Costin, C. L. 2005: Craft production. In: H.D.G. Maschner – C. Chippindale (eds), Handbook of Archaeological Methods. Lanham: AltaMira Press, 1034–1107.

Dobrzańska, H. 1980: Zagadnienie datowania ceramiki toczonej w kulturze przeworskiej. Archeologia Polski 24, 87–152.

Dobrzańska, H. 2008: Zagadnienie dużych ośrodków produkcji ceramiki szarej w środkowoeuropejskim Barbaricum: przypadek Zofipola k. Krakowa. In: A. Błażejewski (ed.), Ceramika warsztatowa w środkowoeuropejskim Barbaricum. Wrocław: Instytut Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego, 175–204.

Dobrzańska, H. – Kalicki, T. 2024: Wahania klimatyczne w III w. p.n.e. – V w. n.e. I ich wpływ na relacje człowiek-środowisko na wybranych przykładach z południowej Polski. Archeologia Polski 69, 151–176. DOI: https://doi.org/10.23858/APol69.2024.006

Domański, G. 2008: Napływ naczyń ceramicznych na obszar dorzecza Odry i Wisły w okresie wpływów rzymskich. In: A. Błażejewski (ed.), Labor et Patientia. Studia Archaeologica Stanislao Pazda dedicata. Wrocław: Instytut Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego, 151–164.

Droberjar, E. 2002: Encyklopedie římské a germánské archeologie v Čechách a na Moravě. Praha: Libri.

Droberjar, E. 2019: Wpływy kultury przeworskiej w Czechach i na Morawach od okresu późnolateńskiego po wczesną fazę okresu wędrówek ludów. In: K. Kot-Legieć – A. Michałowski – M. Olędzki – M. Piotrowska (eds.), Kultura przeworska Procesy przemian i kontakty zewnętrzne. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 251–290.

Duistermaat, K. 2017: The Organization of Pottery Production: Toward a Relational Approach. In: A. Hunt (ed.), Oxford Handbook of Archaeological Ceramic Analysis. Oxford: Oxford University Press, 114–148. DOI: https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199681532.013.9

Dulęba, P. 2019: La Tène culture in Silesia. Remarks on the state of research and new cognitive perspectives. Recherches Archéologiques – Nouvelle Serie 10, 137–159. DOI: https://doi.org/10.33547/RechACrac.NS10.04

Eramo, G. 2020: Ceramic technology: how to recognize clay processing. Archaeological and Anthropological Sciences 12, 164. DOI: https://doi.org/10.1007/s12520-020-01132-z

Földvári, M. 2011: Handbook of the thermogravimetric system of minerals and its use in geological practice. Budapest: Geological Institute of Hungary.

Folk, R. L. 1954: The Distinction between Grain Size and Mineral Composition in Sedimentary-Rock Nomenclature. The Journal of Geology 62, 344–359. DOI: https://doi.org/10.1086/626171

Folk, R. L. – Ward, W. C. 1957: Brazos River bar [Texas]; a study in the significance of grain size parameters. Journal of Sedimentary Research 27, 3–26. DOI: https://doi.org/10.1306/74D70646-2B21-11D7-8648000102C1865D

Gedl, M. 1988: Obiekty z okresu wpływów rzymskich na cmentarzysku w Kietrzu, woj. Opole. Scripta Archaeologica 2, 119–198.

Godłowski, K. 1970: The Chronology of the Late Roman and Early Migration Periods in Central Europe. Prace Archeologiczne 11. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego 217. Kraków: Uniwersytet Jagielloński.

Godłowski, K. 1973: Materiały do poznania kultury przeworskiej na Górnym Śląsku. Materiały Starożytne i Wczesnośredniowieczne 2, 253–384.

Godłowski, K. 1977: Materiały do poznania kultury przeworskiej na Górnym Śląsku (część II). Materiały Starożytne i Wczesnośredniowieczne 4, 7–238.

Godłowski, K. 1984: Przemiany osadnicze i kulturowe w południowej i środkowej Polsce w młodszym okresie przedrzymskim i okresie rzymskim. Przegląd Archeologiczny 32, 105–155.

Gosselain, O. P. 1999: In pots we trust: The processing of clay and symbols in sub-Saharan Africa. Journal of Material Culture 4, 205–230. DOI: https://doi.org/10.1177/135918359900400205

Gosselain, O. P. – Smith, A. L. – Bosquet, D. – Martineau, A. R. 2005: The source: Clay selection and processing practices in Sub-Saharan Africa. In: A. Livingstone Smith – D. Bosquet – R. Martineau (eds.), Pottery Manufacturing Processes: Reconstitution and Interpretation. BAR International Series 1349. Oxford: Archaeopress, 33–47.

Gralak, T. 2022: Per commercia tradunt - próba rekonstrukcji modelu ekonomicznego środkowoeuropejskiego Barbaricum. Fontes Archaeologici Posnanienses 58, 53–78.

Hammer, S. (ed.) 2004: Tacyt: Dzieła. Warszawa: Czytelnik.

Hein, A. – Kilikoglou, V. 2020: Ceramic raw materials: how to recognize them and locate the supply basins: chemistry. Archaeological and Anthropological Sciences 12, 180. DOI: https://doi.org/10.1007/s12520-020-01129-8

ICDD 2003: The powder diffraction file. International Center for Diffraction Data.

Jaskanis, D. (ed.) 1996: Archeologiczne Zdjęcie Polski – metoda i doświadczenia. Próba oceny. Bibilioteka Muzealnictwa I Ochrony Zabytków B 95. Warszawa: Ministerstwo Kultury i Sztuki Generalny Konserwator Zabytków.

Jílek, J. 2009: Doklady kontaktů mezi polabskými Germány, przeworskou a wielbarskou kulturou ve východních Čechách. In: M. Karwowski – E. Droberjar (eds.), Archeologia Barbarzyńców 2008: powiązania i kontakty w świecie barbarzyńskim. Collectio Archaeologica Resoviensis XIII. Rzeszów: Instytut Archeologii Uniwersytetu Rzeszowskiego, 249–283.

Kaczanowski, P. 1970: Cmentarzysko z późnego okresu wpływów rzymskich w Kietrzu, pow, Głubczyce, stan. 11. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prace Archeologiczne 12, 103–118.

Kaczanowski, P. – Kozłowski, J. K. 1998: Najdawniejsze dzieje ziem polskich. Wielka Historia Polski 1. Kraków: Fogra.

Kaczanowski, P. – Przychodni A. 2014: Uwagi o chronologii absolutnej początków młodszego okresu wpływów rzymskich w kulturze przeworskiej. Wiadomości Archeologiczne 65, 135–147.

Kobyliński, Z. 1987: Podstawowe metody analizy punktowych układów przestrzennych. Archeologia Polski 32, 21–53.

Kuna, M. – Beneš, J. – Dreslerová, D. – Gojda, M. – Hrubý, P. – Křivánek, R. – Majer A. – Prach, K. – Tomášek, M. 2004: Nedestruktivní archeologie. Teorie, metody a cíle – Non-destructive archaeology. Theory, methods and goals. Praha: Academia.

López-Arce, P. – Garcia-Guinea, J. – Gracia, M. – Obis, J. 2003: Bricks in historical buildings of Toledo City: characterisation and restoration. Materials Characterization 50, 59–68. DOI: https://doi.org/10.1016/S1044-5803(03)00101-3

Loskotová, Z. 2009: Hrnčířské pece z doby řimské ze Slezska: Neplachovice, Holasovice a Opava-Kateřinky. Acta archaeologica Opaviensia – Supplementum I. Opava: Slezská univerzita v Opavě.

Maniatis, Y. – Tite, M. S. 1981: Technological Examination of Neolithic-Bronze Age Pottery from Central and Southeast Europe and from the Near East. Journal of Archaeological Science 8, 59–76. DOI: https://doi.org/10.1016/0305-4403(81)90012-1

Manoharan, C. – Sutharsan, P. – Dhanapandian, S. – Venkatachalapathy, R. – Asanulla, R. M. 2011: Analysis of temperature effect on ceramic brick production from alluvial deposits, Tamilnadu, India. Applied Clay Science 54, 20–25. DOI: https://doi.org/10.1016/j.clay.2011.07.002

Maritan, L. – Nodari, L. – Mazzoli, C. – Milano, A. – Russo, U. 2006: Influence of firing conditions on ceramic products: Experimental study on clay rich in organic matter. Applied Clay Science 31, 1–15. DOI: https://doi.org/10.1016/j.clay.2005.08.007

McGovern, P. E. 1989: Ceramics and craft interaction: a theoretical framework, with prefatory remarks. In: P. E. McGovern – M. D. Notis – W. D. Kingery (eds.), Cross‐ Craft and Cross‐Cultural Interactions in Ceramics, Ceramics and Civilization 4. Westerville: American Ceramic Society, 1–11.

Mierzwiński, A. 1992: Zasiedlenie Opolszczyzny od starszej epoki brązu po wczesny okres lateński. Wrocław: Uniwersytet Wrocławski.

Molera, J. – Pradell, T. – Vendrell-Saz, M. 1998: The colours of Ca-rich ceramic pastes: origin and characterization. Applied Clay Science 13, 187–202. DOI: https://doi.org/10.1016/S0169-1317(98)00024-6

Moropoulou, A. – Bakolas, A. – Bisbikou, K. 1995: Thermal analysis as a method of characterizing ancient ceramic technologies. Thermochimica Acta 269–270, 743–753. DOI: https://doi.org/10.1016/0040-6031(95)02570-7

Neupert, M. A. 2000: Clays of contention: an ethnoarchaeological study of factionalism and clay composition. Journal of Archaeological Method and Theory 7, 249–272. DOI: https://doi.org/10.1023/A:1026562604895

Neustupný, E. 2010: Teorie archeologie. Plzeň: Vydavatelství a nakladatelství Aleš Čeněk.

Olędzki, M. 2008: Czas przemian. Barbaricum między Bałtykiem a Środkowym Dunajem w dobie wojen markomańskich. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Orton, C. – Hughes, M. 2013: Pottery in archaeology. Second edition. Cambridge: Cambridge University Press. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511920066

Orzechowski, S. 2013: Region żelaza. Centra hutnicze kultury przeworskiej. Kielce: Wydawnictwo Uniwersytetu Jana Kochanowskiego.

Özkaya, Ö. A. – Böke, H. 2009: Properties of Roman bricks and mortars used in Serapis temple in the city of Pergamon. Materials Characterization 60, 995–1000. DOI: https://doi.org/10.1016/j.matchar.2009.04.003

Paruch-Kulczycka, J. – Chlebowski, R. – Lindner, L. 2003: Derived marine microfossils in loesses of the last glaciation and their significance in the reconstruction of loess-forming processes in central-eastern Europe. Geological Quarterly 47, 119–132.

Pazda, S. 1984: Obce elementy w kulturze przeworskiej na Dolnym Śląsku. Przegląd problematyki. Przegląd Archeologiczny 31, 187–195.

Pazda, S. 2008: Niektóre problemy w badaniach nad późnostarożytnym garncarstwem warsztatowym na Śląsku. In: A. Błażejewski (ed.), Ceramika warsztatowa w środkowoeuropejskim Barbaricum. Wrocław: Instytut Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego, 267–286.

Pescheck, Ch. 1936: Brunnen aus der Wandalenzeit. Altschlesien 6, 254–268.

Pleinerová, I. 1995: Opočno: ein Brandgräberfeld der jüngeren und späten Kaiserzeit in Nordwestböhmen. Kraków: Instytut archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Powers, M. C. 1953: A new roundness scale for sedimentary particles. Journal of Sedimentary Research 23, 117–119. DOI: https://doi.org/10.1306/D4269567-2B26-11D7-8648000102C1865D

Ptáček, P. – Šoukal, F. – Opravil, T. – Havlica, J. – Brandštetr, J. 2011: The kinetic analysis of the thermal decomposition of kaolinite by DTG technique. Powder Technology 208, 20–25. DOI: https://doi.org/10.1016/j.powtec.2010.11.035

Quinn, P. S. 2013: Ceramic petrography the interpretation of archaeological pottery and related artefacts in thin section. Oxford: Archaeopress. DOI: https://doi.org/10.2307/j.ctv1jk0jf4

Rathossi, C. – Tsolis-Katagas, P. – Katagas, C. 2004: Technology and composition of Roman pottery in northwestern Peloponnese, Greece. Applied Clay Science 24, 313–326. DOI: https://doi.org/10.1016/j.clay.2003.07.008

Rice, P. M. 2015: Pottery Analysis. A sourcebook. Second edition. Chicago: The University of Chicago Press.

Roduit, N. 2007: JMicroVision: un logiciel d’analyse d’images pétrographiques polyvalent. PhD thesis 3830. Section des Sciences de la Terre. Genève: Université de Genève.

Rodzińska-Nowak, J. 2006: Jakuszowice, stanowisko 2. Ceramika z osady kultury przeworskiej z młodszego i późnego okresu wpływów rzymskich i wczesnej fazy okresu wędrówek ludów. Zeszyty Naukowe UJ, Prace Archeologiczne 61. Kraków: Instytut Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Rodzińska-Nowak, J. 2010: Uwagi o chronologii ceramiki wykonanej na kole garncarskim w kulturze przeworskiej w świetle analizy materiałów zabytkowych z osady w Jakuszowicach, woj. swiętokrzyskie, i cmentarzyska w Opatowie, woj. śląskie. In: H. Machajweski – B. Jurkiewicz (eds.), Ceramika rzemieślnicza jakoźródło do badań nad zróżnicowaniem garncarstwa kultury przeworskiej. Gdańsk – Pułtusk: Instytut Archeologii, Uniwersytet Gdański – Instytut Antropologii i Archeologii Akademii Humanistycznej im. A. Gieysztora, 71–86.

Roux, V. 2017: Ceramic manufacture: the chaîne opératoire approach. In: A. Hunt (ed.), Oxford Handbook of Archaeological Ceramic Analysis. Oxford: Oxford University Press, 101–113. DOI: https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199681532.013.8

Roux, V. – Bril, B. – Cauliez, J. – Goujon, A.-L. – Lara, C. et al. 2017: Persisting technological boundaries: Social interactions, cognitive correlations and polarisation. Journal of Anthropological Archaeology 48, 320–335. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jaa.2017.09.004

Rudnicki, M. 2014: Nowa Cerekwia. A Celtic Centre for Craft and Commerce of Interregional Importance North of the Carpathians. In: S. Berecki (ed.), Iron Age Crafts and Craftsmen in the Carpathian Basin. Târgu Mureş: Editura MEGA, 33–70.

Sillar, B. – Tite, M. S. 2000: The Challenge of 'technological Choices' for Materials Science Approaches in Archaeology. Archaeometry 42, 2–20. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1475-4754.2000.tb00863.x

Stark, M. T. 2003: Current Issues in Ceramic Ethnoarchaeology. Journal of Archaeological Research 11, 193–242. DOI: https://doi.org/10.1023/A:1025079730891

Stawiarska, T. 1999: Naczynia szklane okresu rzymskiego z terenu Polski. Studium archeologiczno-technologiczne. Warszawa: Instytut Archeologii I Etnologii PAN.

Stevenson, Ch. M. – Gurnick, M. 2016: Structural collapse in kaolinite, montmorillonite and illite clay and its role in the ceramic rehydroxylation dating of low-fired earthenware. Journal of Archaeological Science 69, 54–63. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jas.2016.03.004

Strzelczyk, J. 1992: Wandalowie i ich afrykańskie państwo. Warszawa: PIW.

Szydłowski, J. 1964: Obrządek pogrzebowy na Górnym Śląsku w okresie wpływów rzymskich. Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu 2. Bytom: Muzeum Górnośląskie.

Szydłowski, J. 1974: Trzy cmentarzyska typu dobrodzieńskiego. Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu 11. Bytom: Muzeum Górnośląskie.

Środoń, J. 2006: Identification and quantitative analysis of clay minerals. In: F. Bergaya – B. K. G. Theng – G. Lagaly (eds.), Handbook of Clay Science. Developments in Clay Science 1. Amsterdam: Elsevier, 765–787. DOI: https://doi.org/10.1016/S1572-4352(05)01028-7

Trzepla, M. 2005: The Detailed Geological Map of Poland in scale 1:50000 (Szczegółowa Mapa Geologiczna Polski 1:50000); Racibórz (966) sheet (arkusz). Warszawa: The Polish Geological Institute—National Research Institute.

Tyszler, L. 1999: Terra sigillata na ziemiach Polski, Część 1. Łódź: Muzeum Archeologiczne I Etnograficzne w Łodzi.

Uğurlu Sağin, E. – Böke, H. 2013: Characteristics of bricks used in the domes of some historic bath buildings. Journal of Cultural Heritage 14 (SUPPL), e73–e76. DOI: https://doi.org/10.1016/j.culher.2012.11.030

Valde-Nowak, P. 1995: Osadnictwo wczesnorolnicze średniogórza niemieckiego. Kraków: Instytut Archeologii i Etnologii PAN.

Valde-Nowak, P. 2001: Neolit obszarów górskich. Refleksja geograficzno-osadnicza. In: K. Kozłowski – E. Neustupný (eds), Archeologia przestrzeni. Metody i wyniki badań struktur osadniczych w dorzeczach górnej Łaby i Wisły. Katowice: Komisja Archeologiczna PAN – Oddział w Katowicach, 171–181.

Volf, J. – Slavíček, K. – Thér, R. – Trnová, K. 2024: Technological and provenance insights into La Tène pottery. An analysis of the settlement assemblage from Křinec (Czech Republic). Archeologické rozhledy 76, 5–37. DOI: https://doi.org/10.35686/AR.2024.2

Warr, L. N. 2021: IMA–CNMNC approved mineral symbols. Mineralogical Magazine 85, 291–320. DOI: https://doi.org/10.1180/mgm.2021.43

Wheatley, D. – Gillings, M. 2002: Spatial Technology and Archaeology: The Archaeological Applications of GIS. London – New York: Taylor & Francis. DOI: https://doi.org/10.4324/9780203302392

Zipser, J. M. 2024: Modelowanie symulacyjne przeszłego procesu osadniczego metodami geografii osadnictwa. Próba opisu procesu dyfuzji osadnictwa kultury lateńskiej (celtyckiej) na Górnym Śląsku. Wrocław: Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej. DOI: https://doi.org/10.37190/JMZipser2024