State of research on early medieval strongholds in Western Greater Poland

Jagoda Mizerka-Urbaniak

doi:10.35686/AR.2025.280

Authors

Jagoda Mizerka-Urbaniak Institute of Archaeology and Ethnology of the Polish Academy of Sciences, 46 Rubież St., PL-61-612 Poznań, Poland https://orcid.org/0000-0001-9172-8264

DOI:

https://doi.org/10.35686/AR.2025.280

Keywords:

strongholds, Early Middle Ages, Greater Poland, pre-state period, tribal period, Tornow-Klenica

Abstract

The study reviews the current state of research on early medieval strongholds in Western Greater Poland, a region in which roughly 30 such sites are known. Built in the older phases of the Early Middle Ages, they precede the formation of the state of the first Piasts, which took place from the second half of the 10th century. The strongholds display considerable diversity in terms of physical features and probably also in their chronology and function. The northwestern part of Greater Poland, however, has been studied to a limited and rather selective degree. The preliminary analysis of local strongholds presented in this paper indicates significant research potential, particularly given their good state of preservation. Key questions concern the chronological variability of the sites, their functions, and the role they played within micro-regional settlement networks. Ultimately, these investigations may shed light on the social and political dynamics underlying the origin, functioning, and decline of the strongholds.

Downloads

Download data is not yet available.

References

Archiwum Map Wojskowego Institutu Geograficznego 1919–1939. ‘Neustadt’ sheet, map emblem 3563. Available at: http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/025K_TK25/3563_Neustadt_1893.jpg [accessed 07-02-2023].

Behla, R. 1889: Die vorgeschichtlichen Rundwälle im östlischen Deutschland. Berlin: Asher.

Biermann, F. 2006: Sypniewo. Ein frühmittelalterlicher Burg-Siedlungskomplex in Nordmasowien. Studia i Materiały 4. Warszawa: IAE PAN.

Bogacki, M. 2021: Zdjęcia lotnicze i fotogrametryczne. Opracowanie danych: stanowisk 1 i 6 w Grzybowie. In: M. Danielewski – J. Wrzesiński – A. Głód (eds.), Wczesnośredniowieczny gród w Grzybowie. Warszawa: Instytut Archeologii i Etnologii PAN, 113–120.

Brzostowicz, M. 2002: Bruszczewski zespół osadniczy we wczesnym średniowieczu. Poznań: PTPN.

Brzostowicz, M. 2009: Tradycja i nowy porządek. Mieszkańcy Wielkopolski w obliczu przemian zachodzących w X-XIII wieku. In: S. Moździoch (ed.), Stare i nowe w średniowieczu. Pomiędzy innowacją a tradycją. Wrocław: Instytut Archeologii i Etnologii PAN, 23–49.

Brzostowicz, M. 2016: Grodzisko wczesnośredniowieczne w Spławiu, woj. wielkopolskie. Wyniki badań archeologicznych. Poznań: Muzeum Archeologiczne.

Cnotliwy, E. 1990: Grodziska wczesnośredniowieczne w południowej części województwa pilskiego w wyniku badań weryfikacyjnych. Slavia Antiqua 32, 171–240.

Chudziak, W. 1990: Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy w rejonie Gronowa, woj., toruńskie (w świetle badań w latach 1987–1989). In: J. Olczak (ed.), Studia nad osadnictwem średniowiecznym ziemi chełmińskiej. Gronowski mikroregion osadniczy. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 44–68.

Chudziak, W. – Kaźmierczak, R. – Niegowski, J. – Ważny, T. 2009: Ze studiów nad genezą wczesnośredniowiecznych mostów na obszarze Pomorza. Przegląd Archeologiczny 57, 99–131.

Chudziak, W. 2014: Wczesnośredniowieczne osadnictwo Pojezierza Zachodniopomorskiego w najnowszych badaniach ośrodka toruńskiej archeologii – nowe pytania, stare problemy. In: H. Paner – M. Fudziński – W. Świętosławski (eds.), Pomorze we wczesnym średniowieczu w świetle źródeł archeologicznych. Gdańsk: Muzeum Archeologiczne w Gdańsku, 19–32.

David Rumsey Map Collection, sheet 299.1. ‘Tirschtiegel’, Karte des Deutschen Reiches. Available at: https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/detail/RUMSEY~8~1~212500~5500536:299-1--Tirschtiegel-?mi=0&trs=2&qvq=q:299.1.%20Tirschtiegel;lc:RUMSEY~8~1 [accessed 07-02-2023].

Dulinicz, M. 1994: Problem datowania grodzisk typu Tornow i grupy Tornow-Klenica. Archeologia Polski 39, 31–49.

Dylik, J. 1936: Analiza geograficznego położenia grodzisk i uwagi o osadnictwie wczesnohistorycznem Wielkopolski. Poznań: Księgarnia św. Wojciecha.

Dzieduszycki, W. 1990: Podstawy periodyzacji okresu wczesnośredniowiecznego w Wielkopolsce. In: Z. Kurnatowska (ed.), Stan i potrzeby badań nad wczesnym średniowieczem w Polsce. Poznań: Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, 155–159.

Feldmanowski, H. 1877: Wykopalisko pawłowickie. Poznań: Księgarnia Żupańskiego.

Goslar, T. – Szmyt, M. 2019: Datowania radiowęglowe zespołu osadniczego w Dąbrówce na stanowisku 2 i w jego otoczeniu. In: M. Szmyt – P. Pawlak (eds.), Dwa grody nad Wirynką. Dąbrówka, stanowiska 1 i 2, woj. wielkopolskie. Poznań: Muzeum Archeologiczne, 473–477.

Hensel, W. 1950: Studia i materiały do osadnictwa Wielkopolski wczesnohistorycznej 1. Poznań: Polskie Towarzystwo Prehistoryczne.

Hensel, W. 1953: Studia i materiały do osadnictwa Wielkopolski wczesnohistorycznej 2. Poznań: Polskie Towarzystwo Prehistoryczne.

Hensel, W. 1959: Studia i materiały do osadnictwa Wielkopolski wczesnohistorycznej 3. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Hensel, W. – Hilczer-Kurnatowska, Z. 1972: Studia i materiały do osadnictwa Wielkopolski wczesnohistorycznej 4. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Hensel, W. – Hilczer-Kurnatowska, Z. 1980: Studia i materiały do osadnictwa Wielkopolski wczesnohistorycznej 5. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Hensel, W. – Hilczer-Kurnatowska, Z. 1987: Studia i materiały do osadnictwa Wielkopolski wczesnohistorycznej 6. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Hensel, W. – Hilczer-Kurnatowska, Z. – Łosińska, A. 1995: Studia i materiały do osadnictwa Wielkopolski wczesnohistorycznej 7. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Hilczerówna, Z. 1967: Dorzecze górnej i środkowej Obry od VI do początków XI wieku. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Hildebrandt-Radke, I. – Przybycin, J. 2011: Zmiany sieci hydrograficznej i zalesienia a melioracje regionu środkowej Obry (centralna Wielkopolska) w świetle danych historycznych i materiału kartograficznego. Przegląd Geograficzny 83, 323–342. DOI: https://doi.org/10.7163/PrzG.2011.3.2

Jasnosz, S. 1964: Starożytne osadnictwo na terenie Objezierza, pow. Oborniki. Fontes Archaeologici Ponsanienses 15, 164–189.

Kaczmarek, J. – Kaczmarek, H. – Silska, P. 2013: Początki starożytnictwa wielkopolskiego w korespondencji Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego. Poznań: Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk.

Kara, M – Banach, B. 2012: Badania weryfikacyjno-sondażowe wczesnośredniowiecznego zespołu grodowego w Pszczewie 2-2a, woj. lubuskie. Warszawa: Instytut Archeologii i Etnologii PAN. Unpublished manuscript.

Kara, M. – Krąpiec, M. – Teske, G. 2006: Wyniki badań archeo-dendrochronologicznych wybranych grodzisk wczesnośredniowiecznych z terenu historycznej Wielkopolski, przeprowadzonych w 2005 roku. Fontes Archaeologici Ponsanienses 42, 125–144.

Kara, M. 2021: Archeologia o kulturze o mentalności społeczeństw wczesnośredniowiecznych tzw. barbarzyńskiej Europy w X wieku. Studium przypadku: grzebień ze Stroszek koło Giecza. Wrocław: Chronicon.

Kierski, E. 1867: Wspomnienie o byłem Towarzystwie Starożytności w Szamotułach. Przegląd Wielkopolski 3, 209–226.

Kihl-Byczko, E. 1972: Inwentaryzacja obiektów archeologicznych na terenie województwa poznańskiego w roku 1969. Fontes Archaeologici Posnanienses 21, 188-275.

Kirschke, B. – Prinke, A. 1995: Grodziska w województwie poznańskim. Katalog stanowisk archeologicznych. Poznań: Muzeum Archeologiczne.

Kolenda, J. – Zamelska-Monczak, K. 2021: The North or the South? Early medieval ceramics decorated with a zoned ornament-the result of local changes or interregional contacts? Archeologické rozhledy 73, 423-454. DOI: https://doi.org/10.35686/AR.2021.13

Kostrzewski, J. 1916: Z badań nad przeszłością przeddziejową Wielkopolski w ostatnich trzech latach. Zapiski Muzealne 1, 35.

Kowalenko, W. 1938: Grody i osadnictwo grodowe Wielkopolski wczesnohistorycznej (od VII do XII wieku). Poznań: Polskie Towarzystwo Prehistoryczne.

Kowalewski, J. 1997: Rola rowów we wczesnośreniowecznych osadach z rejonu Pojezierza Chełmińsko-Dobrzyńskiego. Archaeologia Historica Polona 6, 101–121.

Kozierowski, S. 1922: Badania nazw topograficznych na obszarze dawnej zachodniej i środkowej Wielkopolski 2. Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk.

Kurnatowska, Z. – Kara, M. 2008: Wielkopolska południowa między Ziemią Gnieźnieńską a Śląskiem. In: J. Kolenda (ed.), Milicz. Clavis Regni Poloniae. Gród na pograniczu. Wrocław: Instytut Archeologii i Etnologii PAN, 157–169.

Kurnatowska, Z. – Łosińska, A. 1983: Weryfikacja grodzisk wielkopolskich na półmetku. Fontes Archaeologici Posnanienses 32, 22–62.

Kurnatowska, Z. – Łosińska, A. 1985: Sprawozdanie z weryfikacji grodzisk wielkopolskich w latach 1983-1984. Fontes Archaeologici Posnanienses 34, 77–85.

Łopata, J. 1961: Grody i osadnictwo grodowe we wczesnym średniowieczu (VI-XII wiek). In: F. Brzeskiwniewicz (ed.), Almanach Szamotulski. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 30-41.

Łopata, J. 1962: Sprawozdanie z prac wykopaliskowych na wzgórzu zamkowym w Ostrorogu, pow. Szamotuły. Fontes Archaeologici Posnanienses 13, 333–337.

Michalski, T.– Makohonienko, M. – Kara, M. – Jasiewicz J. 2016: Poznań na tle wczesnośredniowiecznego osadnictwa grodowego obszaru Wielkopolski w kontekście uwarunkowań środowiskowych – studium geoinformacyjne. In: M. Kara – M. Makohonienko – A. Michałowski (eds.), Przemiany osadnictwa i środowiska przyrodniczego Poznania i okolic od schyłku starożytności do lokacji miasta. Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 213–245.

Minta-Tworzowska, D. 1985: Pradziejowe i wczesnośredniowieczne osadnictwo w rejonie Lwówka. Fontes Archaeologici Posnanienses 34, 94–133.

Mizerka, J. 2021: Wczesnośredniowieczne grodzisko w Dusinie, pow. gostyński, woj. wielkopolskie w świetle ponownej analizy archeologicznej. Folia Praehistorica Posnaniensia 26, 171–226. DOI: https://doi.org/10.14746/fpp.2021.26.07

Mizerka, J. 2024: Konstrukcja słupowa na majdanie grodziska w Dakowach Mokrych, pow. nowotomyski. Slavia Antiqua 65, 189–215. DOI: https://doi.org/10.14746/sa.2024.65.9

Mizerka, J. – Krasnodębski, D. 2025: Rewitalizacja wczesnośredniowiecznego grodziska w Kamieńcu, pow. grodziski w świetle najnowszych badań geofizycznych oraz serii wierceń archeologicznych. Fontes Archaeologici Posnanienses 60, 131–155.

Mizerka, J. – Ryndziewicz, R. in press: Internal construction in the central part of the stronghold from the turn of the older and younger phases of the early Middle Ages in Dakowy Mokre. The character and function of a stronghold in the light of new geophysical research. Archäologische Korrespondenzblatt.

Moraczewski, J. 1841: Sprawozdanie roczne Towarzystwa zbieraczów starożytności w Szamotułach. Tygodnik Literacki: literaturze, sztukom pięknym i krytyce poświęcony 4, 417–419.

Pawlak, E. 2021: Sieć osadnicza i szlaki komunikacyjne na zachód od Poznańskiego Przełomu Warty w starszych fazach wczesnego średniowiecza. Slavia Antiqua 62, 115–146. DOI: https://doi.org/10.14746/sa.2021.62.6

Pawlak, E. – Pawlak, P. 2019a: Historia badań nad osadnictwem wczesnośredniowiecznym w Dąbrówce nad Wirynką. In: M. Szmyt – P. Pawlak (eds.), Dwa grody nad Wirynką. Dąbrówka, stanowiska 1 i 2, woj. wielkopolskie. Poznań: Muzeum Archeologiczne, 9–26.

Pawlak, E. – Pawlak, P. 2019b: Przebieg badań wykopaliskowych na stanowisku 2 w Dąbrówce. In: M. Szmyt – P. Pawlak (eds.), Dwa grody nad Wirynką. Dąbrówka, stanowiska 1 i 2, woj. wielkopolskie. Poznań: Muzeum Archeologiczne, 59–61.

Pawlak, E. – Pawlak, P. 2019c: Gród na stanowisku 2 w Dąbrówce na tle sieci wczesnośredniowiecznych warowni z czasów przedpiastowskich na zachód od Poznańskiego Przełomu Warty. In: M. Szmyt – P. Pawlak (eds.), Dwa grody nad Wirynką. Dąbrówka, stanowiska 1 i 2, woj. wielkopolskie. Poznań: Muzeum Archeologiczne, 660–675.

Pawlak, E. – Pawlak, P. 2019d: Gród z czasów plemiennych na stanowisku 2 w Dąbrówce. Umocnienia oraz zabudowa majdanu. In: M. Szmyt – P. Pawlak (eds.), Dwa grody nad Wirynką. Dąbrówka, stanowiska 1 i 2, woj. wielkopolskie. Poznań: Muzeum Archeologiczne, 67-146.

Pawlak, P. – Pawlak, E. – Makowiecka, M. – Makowiecki, D. – Milecka, K. – Rennwanz, J. 2024: Studnia z Dąbrówki koło Poznania. Nowe źródła do badań nad początkami osadnictwa grodowego w Wielkopolsce. Slavia Antiqua 65, 47–93. DOI: https://doi.org/10.14746/sa.2024.65.4

Pietrzak, S. 2003: Wstępne wyniki badań grodzisk wczesnośredniowiecznych na Równinie Szamotulskiej. Wielkopolskie Sprawozdania Archeologiczne 6, 52–75.

Sadowski, J. N. 1877: Wykaz zabytków prehistorycznych na ziemiach polskich I. Porzecza Warty i Baryczy. Kraków: Akademia Umiejętności.

Schummacher, O. 1924: Die Burgwälle in der früheren preussischen Provinz Posen. Leipzig: Curt Kabitzsch.

Schwartz, W. 1880: Nachtargzu den Materialen zur prähistorischen Kartographie der Prov. Posen (Zusammenstellung der Funde und Fundorte). Poznań: Decker W.

Schwartz, W. 1892: Zur prahistorischen canrtographierung der Provinz Posen. Zeitschrift der Historischen Gesellschaft für die Provinz Posen, 101-102.

Snowadzki, G. 1909: Die vorgeschichtlichen Burgwälle der Provinz Posen. Aus dem Posener Lande 4, 153–156.

Śmigielski, W. 1974: Sprawozdanie z badań. Poznań: Instytut Archeologii i Etnologii PAN. Unpublished manuscript.

Śmigielski, W. 1975: Dakowy Mokre, pow. Nowy Tomyśl, stanowisko 1. Informator Archeologiczny 8, 159–160.

Tabaka, A. – Zamelska-Monczak, K. 2011: Wczesne średniowiecza. In: J. Kabaciński – I. Sobkowiak-Tabaka (eds.), Materiały do wczesnych pradziejów Wielkopolski. Osadnictwo pradziejowe i wczesnośredniowieczne Lubrzy. Poznań: Instytut Archeologii i Etnologii PAN, 443–716.

Teske, G. 2003: Budownictwo grodowe w Wielkopolsce południowej w państwie pierwszych Piastów. Wielkopolskie Sprawozdania Archeologiczne 6, 105–115.

Tietz, B. 2017: Upadek grodów wschodniej części strefy Tornow-Klenica a proces budowy władztwa Piastów na terenie Wielkopolski. In: J. Poleski – W. Drelicharz – D. Jasiak (eds.), Spór o początki państwa polskiego. Kraków: Historia Iagiellonica, 99–117.

Trzeciecki, M. 2018: Grody „plemienne” i „wczesnopaństwowe” na Mazowszu (IX-XI w.). Stan badań, problematyka i możliwości interpretacji. Historia Slavorum Occidentis 17, 42–67. DOI: https://doi.org/10.15804/hso180202

Wędzki, A. 1996: Na zachód od Poznania. Uwagi nad strukturą terytorialną Wielkopolski doby plemiennej. In: Z. Kurnatowska (ed.), Słowiańszczyzna w Europie średniowiecznej 1. Wrocław: Wydawnictwo WERK, 69–73.

Witanowski, M. R. 1900: Materyały do mapy archeologia przeddziejowa w „Słowniku Geograficznym Królewstwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, Światowit. Rocznik poświęcony archeologii przeddziejowej i badaniom pierwotnej kultury polskiej i słowiańskiej 2, 143–145.

Virchow, R. 1877: Die Burgwalle an der Mogilnitza. Zeitschrift für Ethnologie 9, 243–254.

Virchow, R. 1878: Verhandlungen der Berliner Gesellschaft für Anthropologie, Ethnologie und Urgeschichte, Jahrgang 1878. Sitzung am 19. Oktober 1878. Zeitschrift für Ethnologie 10, 309-356.

Zakrzewski, Z. 1935: Sprawozdania Państwowego Konserwatora Zabytków przedhistorycznych na okręg wielkopolski za lata 1927 i 1928, Wiadomości Archeologiczne 13, 279–283.

Zamelska, K. 1995: Grodzisko w Poniecu (stanowisko 1), woj. leszczyńskie. In: Z. Kurnatowska (ed.), Z badań nad osadnictwem wczesnośredniowiecznym Wielkopolski południowej. Poznań: PTPN, 9–81.